पिळोदा येथे रूढींना फाटा; मुलगा नसल्याची उणीव मुलीनेच भरून काढली, उत्तरकार्याची जबाबदारीही मुलगी-जावयाची…
प्रतिनिधी | अमळनेर : मुलगा नाही, पतीचे छत्रही तब्बल ३० वर्षांपूर्वी हरपलेले. अशा परिस्थितीत आयुष्याचा मोठा काळ एकाकीपणे जगलेल्या ७५ वर्षीय मुळाबाई सोपान पाटील यांच्या निधनानंतर त्यांच्या मुलीनेच आईच्या अंत्यसंस्काराची संपूर्ण जबाबदारी स्वीकारत पारंपरिक रूढींना फाटा दिला. मुलीने आईला खांदा देत अंत्ययात्रेत सहभाग घेतला आणि स्मशानभूमीत स्वतः अग्निडाग देत आईला अखेरचा निरोप दिला. तालुक्यातील पिळोदा येथे घडलेल्या या घटनेची परिसरात चर्चा होत असून, पुरुषप्रधान सामाजिक रूढींना छेद देणारे पाऊल म्हणून या निर्णयाकडे पाहिले जात आहे.
मुळाबाई सोपान पाटील या स्टेशन निंभोरा, ता. रावेर येथील रहिवासी होत्या. त्यांचे पती सुमारे ३० वर्षांपूर्वीच त्यांच्यापासून दूर गेले होते. त्यांना मुलगा नव्हता. त्यांची मुलगी आशाबाई यांचा विवाह अमळनेर तालुक्यातील पिळोदा येथील प्रभाकर दामू पाटील यांच्याशी झाला होता.
आई एकाकी जीवन जगत असल्याचे लक्षात आल्यानंतर आशाबाई यांनी तिला पिळोदा येथे आपल्या सोबत आणले. त्यानंतर मुलगी आशाबाई आणि जावई प्रभाकर पाटील यांनी मुळाबाईंचे पालनपोषण केले. त्यांच्या औषधोपचारापासून दैनंदिन गरजांपर्यंतची जबाबदारी त्यांनी घेतली. म्हणजेच आईच्या आयुष्याच्या शेवटच्या टप्प्यात मुलगी आणि जावईच तिचा आधार बनले.
वयाच्या ७५व्या वर्षी ३ सप्टेंबर रोजी सकाळी मुळाबाई यांचे निधन झाले. निधनानंतर अंत्यसंस्काराची वेळ आली आणि याच ठिकाणी नेहमीच्या रूढीला प्रश्न निर्माण झाला.
परंपरेनुसार कुटुंबातील पुरुषाने मृतदेहाला खांदा देणे आणि अग्निडाग देणे अपेक्षित मानले जाते. मुलगा नसेल तर अनेक ठिकाणी नात्यातील पुतण्या किंवा अन्य पुरुष नातेवाईकांकडून हे विधी केले जातात. मात्र, मुळाबाईंच्या बाबतीत आशाबाई यांनी ही रूढ चौकट स्वीकारली नाही.
आईला जन्म देणारी, आयुष्यभर तिच्या सुख-दुःखात सोबत राहणारी आणि शेवटच्या काळात तिचा सांभाळ करणारी मुलगीच आईच्या अंतिम प्रवासात पुढे राहिली. आशाबाई यांनी आईच्या पार्थिवाला खांदा दिला. अंत्ययात्रेच्या पुढे मडके घेऊन त्या स्मशानभूमीपर्यंत गेल्या आणि त्यांनीच आईला अग्निडाग दिला.
आईच्या निधनानंतरचे उत्तरकार्य आणि गंधमुक्तीचे विधीही मुलगी आशाबाई आणि जावई प्रभाकर पाटील हे पिळोदा येथेच करणार आहेत.
ही घटना केवळ एका कुटुंबापुरती मर्यादित नाही. अंत्यसंस्कारासारख्या अत्यंत भावनिक आणि धार्मिक-सामाजिक मानल्या जाणाऱ्या विधींमध्येही ‘मुलगा असलाच पाहिजे’ ही मानसिकता किती खोलवर रुजलेली आहे, याचा विचार करण्यास ही घटना भाग पाडते.
मुलगा असला तर तोच आई-वडिलांचा अंतिम विधी करणार आणि मुलगी मात्र केवळ ‘परक्याचे धन’ म्हणून विवाहानंतर दुसऱ्या घरची होणार, ही पुरुषप्रधान सामाजिक चौकट अनेक पिढ्यांपासून स्वीकारली गेली. मात्र, या घटनेत आशाबाई यांनी त्या चौकटीला प्रत्यक्ष कृतीतून उत्तर दिले आहे.
आईचा सांभाळ करण्याची जबाबदारी मुलगी स्वीकारू शकते, तिच्या आजारपणात तिच्या सोबत उभी राहू शकते, तिच्या आयुष्याच्या शेवटच्या टप्प्यात आधार देऊ शकते; मग तिच्या मृत्यूनंतर शेवटचा खांदा आणि अग्निडाग देण्याचा अधिकारही तिलाच का नसावा? हा प्रश्न या घटनेमुळे पुन्हा ऐरणीवर आला आहे.
स्त्रीला कर्तव्याच्या वेळी पुढे आणायचे नाही, पण तिच्याकडून त्यागाची अपेक्षा करायची, अशी सामाजिक विसंगती आजही अनेक ठिकाणी दिसते. आशाबाईंच्या कृतीने मात्र ‘मुलगा नाही’ या वाक्यात दडलेली सामाजिक उणीवच प्रश्नांकित केली आहे.
मुलगी आणि जावयाने वृद्ध मातेचा सांभाळ केला आणि तिच्या निधनानंतरही अंतिम कर्तव्य पार पाडण्याचा निर्णय घेतला. त्यामुळे या घटनेकडे केवळ रूढी मोडण्याच्या दृष्टीने न पाहता मुलगा-मुलगी या भेदापलीकडे जाऊन पालकांप्रती असलेल्या कर्तव्याचा स्वीकार म्हणून पाहणे अधिक महत्त्वाचे ठरते.
समाजातील प्रत्येक रूढी चुकीची असते असे नाही; परंतु एखादी रूढी माणसाच्या कर्तव्याला, समानतेला किंवा भावनेला मर्यादा घालत असेल, तर तिच्याकडे प्रश्न विचारण्याच्या नजरेने पाहणे गरजेचे आहे. पिळोदा येथील ही घटना त्याच बदलाची एक छोटी, पण बोलकी सुरुवात ठरू शकते.
मुळाबाईंच्या अंतिम प्रवासात मुलीने दिलेला खांदा हा केवळ आईच्या पार्थिवाचा खांदा नव्हता; तो ‘मुलगा नसल्यास कोण?’ या पुरुषप्रधान प्रश्नाला दिलेले सामाजिक उत्तर होते. आणि म्हणूनच या घटनेकडे केवळ कौतुकाची घटना म्हणून नव्हे, तर बदलत्या समाजव्यवस्थेचे प्रतीक म्हणून पाहण्याची गरज आहे.
About the Author
