चौकाचौकात दूध विक्री; दुधाचा स्रोत, गुणवत्ता आणि विक्री व्यवस्थेची चौकशी करण्याची गरज…
प्रतिनिधी | अमळनेर : सकाळ झाली की शहरातील अनेक चौकांमध्ये दूधाच्या कॅनसह विक्रेते दिसतात. कुठे डेअरी, कुठे दुकान, तर कुठे सायकल-मोटारसायकलवरून थेट ग्राहकांच्या दारात दूध पोहोचते. ही व्यवस्था चुकीची आहे, असे म्हणण्याचे कारण नाही. मात्र जानवे येथे दुधातील फॅट वाढवण्यासाठी भेसळयुक्त दूध तयार केल्याप्रकरणी अन्न व औषध प्रशासन व पोलिसांनी कारवाई केल्याने शहरातील दूध विक्री व्यवस्थेकडेही नव्याने पाहण्याची गरज निर्माण झाली आहे. या कारवाईत भेसळयुक्त दूध तयार करण्यासाठी मिक्सर, सोयाबीन तेल आणि इतर साहित्य जप्त करण्यात आले असून, प्राथमिक चौकशीत १० लिटर भेसळयुक्त दूध १०० लिटर गायीच्या दुधात मिसळल्याची माहिती समोर आल्याचे वृत्त आहे.
या पार्श्वभूमीवर आता अमळनेरकरांना एक साधा प्रश्न विचारण्याची वेळ आली आहे—शहरात विकले जाणारे दूध येते कुठून आणि त्याची तपासणी होते तरी कोणाकडून?
‘दूध कुठून येते?’ हा प्रश्न एवढा अवघड का?
ग्राहक दूध घेतो तेव्हा त्याच्यासमोर पिशवी किंवा कॅन असतो; पण त्या दुधाचा प्रवास कुठून सुरू झाला, हे त्याला माहीत नसते. दूध कोणाकडून घेतले जाते, कुठे साठवले जाते, किती वेळ वाहतूक केली जाते, त्याची गुणवत्ता तपासली जाते का—हे प्रश्न केवळ ग्राहकांच्या शंकेपुरते राहू नयेत. प्रशासनाने नमुने घेऊन तपासणी केली, तर उत्तर कागदावर मिळू शकते.
विशेषतः स्वतःकडे जनावरे नसलेल्या विक्रेत्यांकडे दररोज मोठ्या प्रमाणात दूध कुठून येते, हा प्रश्न उपस्थित होणे स्वाभाविक आहे. याचा अर्थ संबंधित विक्रेता गैरप्रकार करतो, असा अजिबात नाही. पण स्रोत तपासला तर संशयाचे निरसन होईल आणि नियम पाळणाऱ्या विक्रेत्यांचेही नाव स्वच्छ होईल.
ग्राहक पैसे देतो; गुणवत्ता तपासण्याची जबाबदारी कोणाची?
दूध हा रोजच्या आहारातील पदार्थ असल्याने त्याची गुणवत्ता हा फक्त विक्रेता आणि ग्राहक यांच्यातील व्यवहाराचा विषय राहात नाही. शहरातील दूध विक्री केंद्रांवर अचानक तपासणी, नमुने संकलन, प्रयोगशाळा चाचणी, साठवणूक व्यवस्था आणि आवश्यक कागदपत्रांची पडताळणी झाली तर प्रशासनाकडेही ठोस चित्र येईल आणि ग्राहकांचाही विश्वास वाढेल.
फक्त एका-दोन ठिकाणी कारवाई करून हा विषय संपवण्यापेक्षा संपूर्ण शहरातील दूध विक्री व्यवस्थेचे नमुने घेऊन परीक्षण झाले पाहिजे. त्यातून नियम पाळणारे विक्रेतेही स्पष्टपणे समोर येतील आणि गैरप्रकार असल्यास त्यावर पुराव्यासह कारवाई करता येईल.
नागरिकांकडून मिळालेल्या माहितीनुसार सुभाष चौकातील नंदन दूध डेअरी परिसर व महावीर आईस्क्रीमसमोरील भाग, जुनी पाण्याची टाकी परिसर, पाचकंदिल चौक, महाराणा प्रताप चौक, पिंपळे रोडवरील विविध सर्कल, प्रबुद्ध कॉलनीतील बौद्ध विहार कॉर्नर, मराठा मंगल कार्यालयाजवळ आणि पानखिडकी परिसरात दूध विक्री होत असल्याचे सांगितले जाते. या ठिकाणांचा उल्लेख कोणत्याही व्यक्ती किंवा व्यवसायावर आरोप म्हणून नव्हे, तर प्रशासनाने प्रत्यक्ष पाहणी करण्यासाठी नागरिकांनी दाखवलेल्या ठिकाणांच्या संदर्भात केला जात आहे.
या ठिकाणांपुरतेच चित्र थांबत नाही. शहरातील मुख्य चौक आणि रस्त्यांवर सायकल तसेच मोटारसायकलवरून दूध विकणाऱ्यांची संख्या आणि त्यांची पुरवठा साखळीही तपासली पाहिजे. कॅनमध्ये दूध घेऊन येणाऱ्या विक्रेत्याला ते कुठून मिळाले, याचा साधा प्रश्न विचारून नोंद ठेवली, तरी प्रशासनाला शहरातील दूध पुरवठ्याचे प्राथमिक चित्र मिळू शकते.
फिरत्या विक्रेत्यांची नोंद, लागू असलेल्या नियमांनुसार आवश्यक कागदपत्रांची पडताळणी आणि दूधाचे नमुने घेऊन गुणवत्ता तपासणे—ही प्रक्रिया झाली तर तपासणीला अर्थ येईल.
प्रशासनाने एकदा फक्त एवढी घोषणा करून पाहावी—‘अमळनेर शहरातील सर्व दूध विक्रेत्यांची तपासणी केली जाणार आहे.’ कोणावरही आधीच संशय न घेता ही मोहीम सुरू झाली, तर प्रत्येक विक्रेत्याला आपला दूधाचा स्रोत स्पष्ट करण्याची संधी मिळेल. त्यानंतर नमुने प्रयोगशाळेत गेले, तर चर्चा, अफवा आणि संशय बाजूला राहून अहवालातून सत्य समोर येईल.
दूध विकणारा प्रत्येक जण भेसळ करतो, असे म्हणणे अन्यायकारक आहे; पण दूध विकणाऱ्या प्रत्येकाची तपासणी करणे अन्यायकारक कसे ठरेल? उलट, तपासणी झाली तर प्रामाणिक विक्रेत्यांवरील संशयही दूर होईल. आणि जर कुठे नियमबाह्य प्रकार आढळला, तर कारवाईसाठी प्रशासनाकडे पुरावाही असेल.
म्हणून ही मागणी कोणाला लक्ष्य करण्याची नाही. मागणी एवढीच—अमळनेर शहरातील दूध विक्रीची एकदा पारदर्शक, व्यापक आणि नमुना-आधारित तपासणी होऊ द्या. प्रशासनाने तपासणीची तारीख जाहीर करावी; पुढे चौकाचौकात दूध विक्रीची परिस्थिती काय राहते, कोणते विक्रेते कागदपत्रांसह उभे राहतात आणि प्रयोगशाळेचे अहवाल काय सांगतात, हे नागरिक स्वतः पाहतील. शेवटी प्रश्न एका विक्रेत्याचा नाही; प्रश्न आहे तो अमळनेरकरांच्या घरात रोज जाणाऱ्या दुधाच्या विश्वासाचा.
About the Author
